Vendor lock-in: waarom marktverkenning hier het verschil maakt

Hoe een doordachte marktverkenning leveranciersafhankelijkheid voorkomt en de mededinging bij ICT- en overheidsopdrachten versterkt

3 min

04 jun. 2026 time icon

Elisabeth Robbroeckx

TAGS
OVERHEIDSOPDRACHT

In een vorige artikel werd het belang van marktverkenning in algemene zin toegelicht. In dit artikel zoomen we in op een concreet risico dat vooral bij ICT-opdrachten sterk speelt, maar ook daarbuiten relevant is: vendor lock-in.

Hoewel vendor lock-in vaak wordt ervaren als een probleem tijdens de uitvoering van een opdracht of op het einde ervan, ligt de oorsprong meestal veel vroeger - in de manier waarop de opdracht wordt voorbereid en in de markt wordt gezet.

Wat is vendor lock-in?

Vendor lock-in ontstaat wanneer een aanbesteder in de praktijk afhankelijk wordt van één leverancier. In de ICT-context gaat het vaak om systemen die werken met specifieke koppelingen, propriëtaire technologieën of oplossingen die moeilijk aansluiten op andere systemen. Daardoor wordt het bijzonder complex of duur om later van leverancier te veranderen.

Die afhankelijkheid beperkt niet alleen de flexibiliteit van de aanbesteder, maar heeft ook een directe impact op de mededinging bij toekomstige opdrachten. Wat aanvankelijk een technische keuze lijkt, vertaalt zich op termijn in een structurele afhankelijkheid.

Waarom vendor lock-in al vóór de gunning ontstaat

Wat vaak over het hoofd wordt gezien, is dat vendor lock-in zelden ontstaat tijdens de uitvoering zelf. De basis wordt meestal gelegd in de voorbereidingsfase van de opdracht. De manier waarop het bestek wordt opgesteld, bepaalt immers in grote mate hoe open of gesloten een systeem zal zijn.

Dat gebeurt niet noodzakelijk bewust. Technische specificaties kunnen bijvoorbeeld onbedoeld aansluiten bij één specifieke oplossing. Ook het ontbreken van duidelijke afspraken rond interoperabiliteit, data-overdracht of toegang tot documentatie kan ertoe leiden dat de aanbesteder zich vastzet in één ecosysteem.

Vendor lock-in is daarom in essentie geen louter technisch probleem, maar een gevolg van keuzes die worden gemaakt zonder volledig zicht op de markt.

Hoe marktverkenning vendor lock-in helpt voorkomen

Net daar ligt de meerwaarde van marktverkenning. Door vooraf de markt te bevragen, krijgt de aanbesteder een beter inzicht in welke oplossingen bestaan, welke standaarden gangbaar zijn en welke alternatieven beschikbaar zijn.

Dat inzicht laat toe om het bestek neutraler en toekomstgerichter op te stellen. In plaats van impliciet één oplossing te volgen, kan bewust gekozen worden voor open standaarden, interoperabiliteit en flexibiliteit. Marktverkenning zorgt er dus niet alleen voor dat de opdracht beter aansluit bij de realiteit van de markt, maar ook dat structurele afhankelijkheden worden vermeden nog vóór ze ontstaan.

Marktverkenning en mededinging: risico of net een voordeel?

Soms leeft de bezorgdheid dat marktverkenning op gespannen voet staat met het gelijkheidsbeginsel. Hoe meer je met de markt spreekt, hoe groter het risico dat bepaalde spelers een voordeel krijgen - zo wordt vaak gedacht.

In werkelijkheid is het omgekeerde waar. Wanneer marktverkenning zorgvuldig wordt georganiseerd, draagt ze net bij tot een betere mededinging. Voorwaarde is wel dat de bevraging voldoende breed gebeurt en dat de verkregen informatie op een evenwichtige manier wordt verwerkt. Wat één partij aanbrengt, mag niet exclusief in haar voordeel worden gebruikt.

Het probleem is dus niet dat er te veel met de markt wordt gesproken, maar dat dit soms te beperkt of te weinig gestructureerd gebeurt.

Contractuele waarborgen als aanvulling

Naast een goede voorbereiding via marktverkenning, kunnen ook in de opdrachtdocumenten zelf maatregelen worden opgenomen om vendor lock-in te beperken. Zo kan bijvoorbeeld worden voorzien dat gebruik wordt gemaakt van open en publiek toegankelijke standaarden, dat technische documentatie en interfaces beschikbaar worden gesteld en dat data op elk moment overdraagbaar blijven naar een andere leverancier.

Dergelijke clausules zijn essentieel, maar ze zijn slechts effectief als ze gebaseerd zijn op een goed begrip van de markt. Zonder dat inzicht dreigen ze te vaag te blijven of moeilijk afdwingbaar te zijn.

De positie van de zittende leverancier

Een bijkomend aandachtspunt is de positie van de zittende leverancier. Die beschikt vaak over een voorsprong, zowel inhoudelijk als financieel. Dat is op zich niet problematisch, maar het is wel belangrijk om te begrijpen waar dat voordeel vandaan komt en hoe het kan worden beheerst.

Dat kan onder meer door de bestaande IT-omgeving duidelijk te beschrijven in de opdrachtdocumenten, zodat andere marktspelers voldoende informatie hebben om een offerte op te maken. Ook hier speelt marktverkenning een rol, omdat ze helpt om te bepalen welke informatie noodzakelijk is om de toegang tot de opdracht voor andere spelers te verzekeren.

Van risico naar bewuste keuze

Vendor lock-in wordt vaak pas zichtbaar wanneer het te laat is om nog eenvoudig bij te sturen. In werkelijkheid is het een risico dat grotendeels kan worden beheerst in de voorbereidingsfase van de opdracht.

Door marktverkenning bewust in te zetten, kan de aanbesteder niet alleen beter geïnformeerde keuzes maken, maar ook vermijden dat zij zich onnodig afhankelijk maakt van één leverancier. Wat op het eerste gezicht een technische keuze lijkt, blijkt dan een strategische beslissing met impact op lange termijn.

In een volgend artikel laten we de praktijk aan het woord en bekijken we hoe marktverkenning vandaag wordt ervaren - en waar het volgens gebruikers vaak nog misloopt.