Grenzen stellen in hulpverlening zonder de relatie te schaden

Wanneer zorgen stilletjes redden wordt

Er zit een lastige paradox in hulpverlening. Hoe meer de hulpverlener draagt, hoe minder ruimte er overblijft voor de cliënt om zelf te dragen. Zonder dat iemand het zo bedoelt, ontstaat er afhankelijkheid. De hulpverlener wordt onmisbaar, de cliënt steeds machtelozer.

Jolien Careye verwijst in dat verband vaak naar het idee van de dramadriehoek: de redder, het slachtoffer en de aanklager. De redder heeft, onbewust, een slachtoffer nodig om zinvol te zijn. Die dynamiek lijkt op betrokkenheid of zorg, maar dient vooral het systeem. Niet de groei. Beide partijen blijven gevangen in een patroon dat op termijn uitput en onmondig maakt.
En dat sluipt erin. Zelden met grote gebaren, vaker met kleine verschuivingen.

Misschien merk je het aan jezelf wanneer je ’s avonds nog oplossingen zit te bedenken voor een cliënt. Of wanneer je sneller schuld voelt bij “nee zeggen” dan bij structureel over je eigen grenzen gaan. Soms doe je nog “even snel” iets buiten de werkuren. En heel eerlijk: af en toe fantaseer je over vakantie, niet uit goesting, maar als uitweg.
 

De subtiele signalen van reddersgedrag

Reddersgedrag kondigt zich zelden luid aan. Het zit in teleurstelling wanneer iemand je advies niet opvolgt. In alvast bellen of regelen om te voorkomen dat het misloopt, ook al werd dat niet gevraagd. In taken overnemen omdat het “sneller gaat als ik het doe”.
Sommige hulpverleners voelen zelfs opluchting wanneer het goed gaat met een cliënt, alsof het ook iets zegt over hun eigen succes. Anderen geven hun privénummer “voor noodgevallen”, waarbij die noodgevallen steeds ruimer gedefinieerd raken.

Het venijnige? Dit gedrag wordt vaak beloond. Met dankbaarheid. Met erkenning. En net daardoor blijft het systeem van afhankelijkheid in stand.
 

Grenzen stellen is geen techniek, maar een positie

Volgens Jolien Careye zit de kern niet in communicatietips of trucjes. Grenzen stellen is geen techniek, maar een relationele positie. Het vraagt een verschuiving in denken: van “ik moet jouw probleem oplossen” naar “ik begeleid jou in het oplossen van jouw probleem”.
Die omslag begint niet bij de ander, maar bij jezelf. Wat raakt deze situatie in mij? Waarom voel ik me zo verantwoordelijk? Welke eigen nood - erkenning, bevestiging, angst om af te wijzen - wordt hier aangesproken? Overbetrokkenheid vertelt vaak meer over de kwetsbaarheid van de hulpverlener dan over wat de cliënt nodig heeft.

Dat innerlijke werk is niet comfortabel. Het wringt. Soms schuurt het met het beeld dat je van jezelf hebt als “goede hulpverlener”. Toch is het essentieel. Reflectie, supervisie en eerlijke collegiale uitwisseling maken hier een verschil. Structuur en teamafspraken helpen, maar lossen weinig op zonder dat zelfbewustzijn.
 

Hardnekkige misverstanden die blijven hangen

Een van de meest gehoorde overtuigingen is: “Als ik grenzen stel, laat ik mensen in de steek.” In werkelijkheid gebeurt vaak het omgekeerde. Door alles over te nemen, bevestig je onbedoeld de boodschap: “Jij kunt dit niet zelf.” Grenzen stellen is geen afwijzing, het is respect. Het is zeggen: “Ik vertrouw erop dat jij dit kunt leren.”

Ook het idee dat kwetsbare cliënten extra voorzichtigheid vragen, verdient nuance. Kwetsbaar betekent niet breekbaar. Mensen kunnen geraakt zijn én veerkrachtig. Wie iemand voortdurend als “te kwetsbaar” behandelt, infantiliseert. Trauma-sensitief werken gaat niet over vermijden dat er iets gebeurt, maar over vertrouwen hebben in iemands vermogen om moeilijke dingen aan te kunnen, mét begeleiding.

En dan is er nog het beeld dat grenzen hard of onpersoonlijk zouden zijn. In de praktijk zorgen grenzen net voor duidelijkheid en veiligheid. Ze maken echte ontmoeting mogelijk, in plaats van rolvervulling en uitputting.